Ortak Türkçe Bilegeni
Advertisement

Tanım[]

+a, +e çekim eklerinin ortak gösterim biçimi +A iledir. Ad soylu sözcüklere getirilerek sözcükteki anlama "dönüş, yönelme" kavramı katıp kuran çekim eklerinden biridir. Kök ya da gövde biçiminde olan adlara gelir.

Özellik[]

  • +A olarak adlandırılır. Artı imi adlara geldiğini belirtir. A olarak büyük yazılması, +a ile +e olarak gelişini anlatır.
  • Ünlü uyumuna göre kalın sesli ise +a; ince sesli ise +e biçiminde adlara çekim eki olarak gelir.
    • Son seste a, o, ı, u var ise +a gelir
    • Son seste e, ö, i, ü var ise +e gelir
  • Çekim eklerinden yönelme durum eki dışında yapım eki olarak da kullanılır.
  • Son ses sesli ise kaynaştırma olarak "y" gelir.
    • ora > +A > ora-y-a > oraya
    • dizi > +A > dizi-y-e > diziye
  • "İçin, İle" ilgeçlerinin görevi yerine geçtiği yerler vardır.
  • Kişi adıllarında, biçim bakımından sözcük kökünü etkileyen özellik gösterir.
    • ben > +A > bene > bana
    • sen > +A > sene > sana
  • "O, kendi" kişi adılı için öteki ad durumlarında olduğu gibi, yönelme durumu ekinden önce adıl "+(ı)n" ekini alır.
    • o > +a > o-n-a > ona
    • kendi > +A > kendi-n-e > kendine
    • kendi > +si > kendisi > +A > kendisi-n-e > kendisine
  • 1nc, 2nc çoğul durumlarda yönelme durumu eki kökleri etkilemez.
    • biz > +A > bize
    • siz > +A > size
  • Gösterme, imleme durumlarında da yönelme durumu eki, adıl "-n" ekinden sonra kullanılır.
    • bu > +A > bu-n-a > buna
    • şu > +A > şu-n-a > şuna
    • o > +A > o-n-a > ona
  • Gösterme, imleme adıllarından kurulan belirteçlerde ise yönelme durumu eki ünlü ile biten sözcüklerde olduğu gibi "-y-" koruma ünsüzüyle kullanılır.
    • bura > +A > bura-y-a > buraya
    • şura > +A > şura-y-a > şuraya
    • ora > +A > ora-y-a > oraya
  • Soru adıllarında (Örneklere bakınız)
    • kaç > +A > kaça
    • kim > +A > kime
    • ne > +A > ne-y-e > neye
    • hangi > +A > hangi-y-e > hangiye
    • hangisi > +A > hangisi-n-e > hangisine
  • Kimi sözlerde iyelik ekiyle kipleşip kullanılır.
    • Başına kakmak
    • Boyuna söylenmek
    • Çözümüne bakmak
    • İnadına gülmek
    • Kolayına gelmek
    • Oluruna bırakmak
    • Suyuna gitmek
    • Yoluna bakmak
    • Üstüne üstüne gitmek
    • Dikine dikine konuşmak
    • Üstesinden gelmek
    • gibi gibi
  • İkileme kurma özelliği gösterir.
    • Açıktan açığa
    • Alan alana
    • Arka arkaya
    • Ard arda
    • Baş başa
    • Başa baş
    • Baştan başa
    • Baştan ayağa
    • Boydan boya
    • Dişe diş
    • Diz dize
    • El ele
    • Göz göze
    • Kaçan kaçana
    • Sıcağı sıcağına
    • Soluk soluğa
    • Yan yana
    • gibi gibi
  • Deyim, atasözü gibi yerlerde kullanılır.
    • Ağza almamak
    • Ayağa düşmek
    • Başa kakmak
    • Dile düşmek
    • Dize gelmek
    • Ele vermek
    • Göze batmak
    • Göze gelmek
    • Göze girmek
    • Oyuna gelmek
    • Lafa tutmak
    • Naza çekmek
    • Öne düşmek
    • Pahalıya mâl olmak
    • Suya düşmek
    • Taşa tutmak
    • Tatlıya bağlamak
    • Üçe beşe bakmamak
    • Üste çıkmak
    • Yerlere girmek
    • gibi gibi
  • Eylemlikle kullanılan örneklerin dışında bu tür kullanımlar da vardır.
    • Ağızınıza lâyık
    • Baş üstüne
    • Boş yere
    • Ömrüne bereket
    • Gözüne dizine dursun
    • Sizlere ömür
    • Yok yere
  • Kimi yerlerde çekimli eylemlerden sonra kullanımı görülür
    • Geçmiş olsuna gitmek
    • Kim vurduya gitmek
    • Oldubittiye gelmek
  • Kimi atasözlerinde kullanımları
    • Ağlayanın mâlı gülene kalmaz
    • Ağaca dayanma kurur, insana dayanma ölür
    • Dağ dağa kavuşmak, insan insana kavuşur
    • Hastaya bakmaktan, hasta olmak yeğdir
    • Hazıra dağlar dayanmaz
    • Söyleyene bakma, söyletene bak.


Köken[]


Örnekler[]

Yönelme[]

  • Yönelme anlamına yönelik örnek sözler.
    • "Kışın kayağa gider misiniz?"
      • kayak > +a > kayağa
    • "Okula çağında gitmek gerekir."
      • okul > +a > okula
    • "Başa gelen çekilir."
      • baş > +a > başa
    • "Ankara'ya gelecek misiniz?"
      • Ankara > +a > Ankara'(y)a
    • "Eve giderken karşılaştık."
      • ev > +a > eve
    • "Anneme düşkünüm."
      • annem > +a > anneme
    • "Size doyum olmaz."
      • siz > +a > size
    • "Edirne'ye gitmek istiyoruz."
      • Edirne > +a > Edirne'(y)e

İçin, İle[]

  • İçin, ile anlamına yönelik örnek sözler.
    • "Bu armağanı kızıma aldım."
      • kızım > +a > kızıma = kızım için
    • "Bu iyiliği ancak sana yaparım."
      • sen > +a > sana = senin için
    • "Ona üzülüyorum"
      • o > +a > o-n-a > ona = onun için
    • "Çantayı yedi liraya aldım."
      • lira > +a > lira-y-a > liraya = lira ile
    • "Giysiyi yüze bıraktılar."
      • yüz > +e > yüze >* yüz liraya = yüz lira ile

Soru Adılları[]

  • Soru adılları üzerine örnek sözler
    • "Kaça aldınız?" "Kaça vereceksiniz?" "İstanbul'a kaça gidersiniz?"
      • kaç > +A > kaça
    • "Kime söylüyorsunuz?"
      • kim > +A > kime
    • "Neye kızdınız?" "Neye gülüyorsunuz?" "Neye aldandınız?"
      • ne > +A > ne-y-e > neye
    • "Hangisine baktınız?"
      • hangisi > +A > hangisi-n-e > hangisine

Kaynakça[]

  • Türkçenin Ekleri - Prof. Dr. Vecihe Hatiboğlu; TDK (Türk Dil Kurumu)
Advertisement